In een duurzame ontwikkeling focust de aandacht zich op het behoeftenvraagstuk en rechtvaardigheidsbeginsel voor huidige en toekomstige generaties. De kansen worden benut voor een gezonde, een bloeiende en zichzelf vernieuwende ontwikkeling: more value for less impact, en dit voor alle levende wezens.
Duurzaamheid in stads- en dorpsvernieuwing betekent - doorheen het proces en programma- plannen en handelen in een open samenwerking met sleutelactoren en toekomstige bewoners en gebruikers, een project inpassen in de grote strategische lijnen die vooruitzien op de toekomst en een project verweven met zijn context.
Willen we duurzame wijken met een sterk imago? Dan suggereren we te starten met een open proces en, zeker nuttig, dat de ervaringsdeskundigen, inclusief sleutelfiguren uit de buurwijken, worden ingeschakeld. Zij kunnen huidige wijkbewoners en toekomstige gebruikers opsporen en hen betrekken in “hun wijk voor de toekomst”. Vijftien tot twintig jaar proces is lang, maar tegelijk een enorme opportuniteit: “binden voor verbinden” en bouwen aan meer sociale en institutionele capaciteit. We geloven in ondernemers en bewoners: zij zijn bekwaam en het proces kan hen persoonlijk verrijken. Hoe vroeger we dromen, hoe meer kans op succes.
Duurzaam is structureel en strategisch denken doorheen schaalniveaus van perceel, bouwblok, site, wijk tot bovenlokaal: ook doorheen de lagen van bodem, topografie of watersysteem (onderlaag), de groen-blauwe structuur, de uitrusting voor verkeer en basisvoorziening (netwerken) tot en met de nederzetting en haar organisatie (bovenlaag). In die geest denkt men ook verder dan de korte of middellange termijn van realisatie. Want fundamentele verandering en gedurfde ambities zien vooruit op lange termijn ontwikkelingen. Dat heet visievorming op basis van duurzame maatschappelijke waarden.
De omgevingsanalyse is het startpunt en samen met relevante beleidsdocumenten is het de basis voor visievorming. Thema’s worden met elkaar en tussen schaalniveaus verweven vanaf het eerste initiatief in wijkvernieuwing: structuur en morfologie, activiteiten en beweging, het sociaal en economisch weefsel, de beleefbaarheid en betekenissen, gezondheid en welzijn, water, energie en natuur voor iedereen. Men denkt ruimer dan een blok of site an sich, er worden opportuniteiten gecreëerd voor de omliggende wijken, de stad of gemeente. Gaat het nu om nieuwbouw of herwaardering, om grootschalige operaties of kleinere ontwikkelingen, steeds opnieuw voert men een bewuste politiek om zwaktes in de omgeving te keren. Men bewaakt de evolutie door monitoring van migratie, acties, vastgoedprijzen, economie, en gaat creatief om met het potentieel van plekken, het verhaal van wijken en haar gebruikers. Verbinden is meer dan fysieke lijnen of ingrepen.
Een project blaast dus niet alleen nieuw leven in een afgebakende site, maar is ook een hefboom voor een sociale, culturele en lokaal economische opwaardering van de buurwijken die gepaard gaat met fysieke ingrepen in het ruimtelijk en ecologisch systeem. Een regio, stad of wijk is continu in beweging, omkeerbaar en aanpasbaar voor nieuwe (spontane) ontwikkelingen. Wijken, hun bewoners, ondernemers en gebruikers hebben het vermogen om hun objectieven te bereiken en het vermogen om te anticiperen op de toekomst; de samenleving kan blijven functioneren, dank zij efficiëntie en creativiteit binnen de lokale draagkracht, diversiteit en onafhankelijkheid van externe (eindige) bronnen (Hopkins 2008). Dat heet veerkracht.
Duurzaam is dus niet alleen een programma realiseren. Duurzame ontwikkeling is een gezamenlijk streven van experts en alle actoren in de stad, de verantwoordelijkheid van iedereen. Dat vraagt een geïntegreerde aanpak en gedreven samenwerking in een doordacht interactief proces, vanaf het plannen en ontwerpen tot en met de uitvoering en nazorg. Optimalisatie achteraf door professionals - in de brede betekenis - is vaak slechts ten dele mogelijk en leidt tot hogere kosten. Als specialisten of actoren te laat in het proces worden ingeschakeld devalueert vaak hun essentiële inbreng. Duurzame projecten ontwikkelen is een dynamisch proces van iteratief streven, ontwerpen, handelen met ingebouwde feedback momenten om bij te sturen. De kwaliteitsbewaking op initiële doelen en afspraken onderweg is een cruciaal onderdeel van het proces. Denken en handelen in complexe levende (eco)systemen is een schipperen in het fragiele evenwicht tussen visielijnen vasthouden en voldoende flexibiliteit om in te spelen op nieuwe inzichten, ontwikkelingen. De complexiteit is juist de uitdaging om de gepaste antwoorden aan te dragen op het juiste moment.